|
برخی مشاهیر شهرستان
جــــغـــتــــــــــاي |
هلالي جغتايی، مولانا بدرالدين/ نورالدين
شاعر
سال و محل تولد: سده ي
دهم - استرآباد
سال و محل وفات: مقتول
935/936/939هـ.ق.
زندگينامه:
وی متخلص به "هلالي" بود و نسب وي به "تركان جغتايي"
مي رسد. در "استرآباد" به دنيا آمد و در همان جا به
تحصيل و كسب كمالات پرداخت. از زادگاهش به "هرات" رفت
و به خدمت "اميرعلي شير نوايي" رسيد و در سايه ی تربيت
او به كسب فضايل و فنون شاعري پرداخت. وي با "سام
ميرزاي صفوي" (م 974/975 هـ.ق.)، صاحب "تحفه سامي"، هم
دوره و معاشر بود. بعد از فوت "سلطان حسين"، هرات به
تصرف "عبيدالله خان ازبك" درآمد و هلالي به همراه
گروهي از شيعيان يا متهمان به تشيع، به وسيله ی
عبيدالله خان به قتل رسيدند. البته گفته اند كه وي
ابتدا مورد محبت خان ازبك و از ملازمان او بود تا آنكه
مورد حسادت اطرافيان شاه قرارگرفت و به شيعه بودن
محكوم شد و به همين علت سلطان او را ابتدا به زندان
افكند و پس از چندي در چهار سوق هرات به قتل رساند.
هلالي طبع شعر خوبي داشت. از او قصیده هاي در مدح
"عبيدالله خان" و "ائمه اطهار" (ع) به جاي مانده است،
اما اهميت وي بيشتر به سبب غزل هاي لطيف و پر مضمون او
مي باشد.
آثار:
مثنوي "شاه و درويش"، در هزار و سيصدو چهل و پنج بيت؛
مثنوي "صفات العاشقين"، در هزار و دويست و سي و هفت
بيت؛ مثنوي "ليلي و مجنون"؛ "ديوان" شعر
منابع:
آتشکده ی آذر(1/94- 99)، تاریخ ادبیات ایران(4/423-
438)، تاریخ نظم و نثر(409)، تحفه سامی(152- 160)،
حبیب السیر (4/361- 362)، دایرة المعارف
فارسی(2/3276)، الذریعه(9/1294- 1295، 13/23، 15/45،
18/399، 19/ 222، 235-236، 280)، ریاض العارفین (238)،
ریحانه(6/367- 369)، عالم آرای عباسی(1/57)، فرهنگ
سخنوران(1000- 1001)، کتابشناسی نظامی گنجوی(387)، لغت
نامه( ذیل/ هلالی)، مجالس النفائس(68- 69، 242)، مجمع
الفصحا(4/118- 120)، منظومه های فارسی(624- 628)، هفت
اقلیم(3/109- 111)، یادگار(س2، ش3، ص65- 71)،
یغما(س16، ش4، ص157- 160).
مطالب
بالا از سایت "شورای گسترش زبان فارسی" به آدرس
www.persian-language.org
نقل شده است
نوايي جغتايي،
نظام الدين اميرعلي شير
حكيم، نويسنده و شاعر
سال و محل تولد: 841/844 هـ.ق. - هرات
سال و محل وفات: 906هـ.ق.
زندگينامه:
وی فرزند "ميرغياث الدين كجكنه" بود و معروف به
"اميركبير". او به دو زبان تركي و فارسي شعر مي گفت و
به "ذواللسانين" مشهور بود. در شعر تركي، نوايي و در
شعر فارسي، "فنايي" يا "فاني" تخلص مي نمود. اصل او از
"تركان جغتايي" بود و در "هرات" به دنيا آمد. پدرش از
امیران و رجال عهد تيموريان است كه خدمت بعضي از
پادشاهان آن سلسله مانند "ميرزا ابوالقاسم بابر"،
فرزند "بايسنقر ميرزا" و "سلطان ابوسعيد ميرزا" به سر
برد. نوايي نيز همراه پدر مدتي ملازم "بابرگوركاني" در
"مشهد" بود. از كودكي با "سلطان حسين بايقرا" در مكتب
همنشین و هم درس بود. پس از مرگ بابر، همراه سلطان
حسين ميرزا به "مرو" رفت و چندي در هرات در ملازمت
سلطان ابوسعيد به سر برد و سپس به "ماوراءالنهر" رفت و
به تكميل دانش پرداخت. پس از مدتي به خراسان سفر نمود
و در اوايل قدرت سلطان حسين، به خدمت او درآمد و همراه
سلطان به "سمرقند" و سپس به هرات رفت. او از امراي
معروف عهد سلطان حسين و نديم و مقرب خاص وي بود كه از
مشوّقين بزرگ اديبان و شاعران به حساب مي آمد. نوايي
از هم دوره های "عبدالرحمان جامي" است كه به او ارادتي
خاص داشت. در (862 هـ.ق.) منصب امارت ديوان اعلي به او
تفويض گشت. "اميرعلي شير " يك سال نيز حاكم "مازندران"
بود و در "استرآباد" به سر مي برد. پس از آن به هرات
بازگشت و در خدمت پادشاهان زيست. وي در شكوفايي و رونق
ادب و هنر در دوران سلطان حسين بايقرا تأثير فراوان
داشت و هرات در اين عصر يكي از بزرگ ترين مركزهای ادب
و هنر به شمار مي آمد. وي در هرات درگذشت و در محل
عيدگاه اين شهر، زير گنبدي در شمال مسجد جامع دفن
گرديد. لازم به ذكر است كه صاحب "مجمع الفصحا" تاريخ
فوت وي را (907 هـ.ق.) ذكر كرده است. از آثار خير او:
"ايوان جنوبي صحن عتيق آستان رضوي"؛ نهر آب بالا
خيابان، در مشهد؛ "رباط سنگ بست"؛ "رباط ديز آباد"؛
بند آجري قريه ی "تروق" در نزديكي "توس"؛ مقبره ی
"قاسم انوار"، در قريه ی "لنگر" نزديك "تربت جام"؛
تعمير قسمتي از مزار "عطار نيشابوري".
آثار:
"تذكره ی مجالس النفائس"، در شرح حال شاعران عهد خود، به تركي جغتايي؛ "لسان
الطير"، به تقليد از "منطق الطير عطار"؛ "قصه ی شيخ
صنعان"؛ "خمسه المتحيرين"، رساله اي در شرح حال جامي،
در يك مقدمه و يك خاتمه و سه مقاله، به تركي؛ "منشآت
تركي"؛ "منشآت فارسي"؛ خمسه اي به تقليد از "پنج گنج"
نظامي، به تركي شامل: "فرهاد و شيرين"، "ليلي ومجنون"
، "سدسكندري"، "حيرت الابرار" يا "حيات الابرار"، در
برابر "مخزن الاسرار" و "سبعه ی سياره"، در برابر "هفت
گنبد"؛ "محاكمه اللغتين"؛ چهار "ديوان"، به تركي شامل:
"غرايب الصغر"، "نوادر الشباب"، "بدايع الوسط" و
"فوايد الكبر"؛ "ديوان" شعر، به فارسي، در حدود پنج
هزار بيت.
منابع:
آتشکده ی آذر(1/80 – 82)، از سعدی تا جامی(529، 546،
634- 637، 738- 744)، تاریخ ادبیات در ایران(4/382
-386)، تاریخ برگزیدگان(172)، تاریخ نظم و نثر (289-
291)، تحفه ی سامی(334- 338)، تذکره ی روز روشن(850
-851)، تذکرةالشعراء(559- 574)، تذکره ی
نصرآبادی(500)، حبیب السیر(4/71، 137، 145، 159، 170،
179، 183- 184، 257)، دایرةالمعارف فارسی(2/1765)،
روضةالصفا(7/صفحات متعدد).
مطالب
بالا از سایت "شورای گسترش زبان فارسی" به آدرس
www.persian-language.org
نقل شده است
جـوينـي،
عــطامـلك
عالم و
مورخ
سال و محل تولد: 623 ه .ق - جوين خراسان
سال و محل وفات: 681 ه .ق
زندگينامه:
عــطامـلك جـوينـي (623 ـ 681 ه .ق) علاءالدين
عطاملك جويني از دانشمندان و مورخين صاحب نام
ايران به شمار ميرود. اين دانشمند فرزانه به
خاندان اصيل جويني تعلق داشت كه در جوين واقع
در ايالت خراسان جايگاه مهمي داشتند و از عهد
سلجوقيان وظيفه صاحب ديواني و جمع و جبايت خراج
و ماليات اين منطقه را بر عهده داشتند. آنان در
دوره خوارزمشاهيان در خدمت شاهان اين سلسله
بودند و پس از هجوم مغولان به ايران به خدمت
آنان درآمدند. بهاءالدين پدر عطا ملك در عهد خانان
مغول وزير خراسان بود و پس از تشكيل حكومت
ايلخانان مغول در ايران، دو فرزندش شمسالدين
جويني موسوم بهصاحب ديوان و عطاملك جويني كه
هر دو بهره وافري از علم و ادب و هنر داشتند به
مقام بالايي در دربار مغولان دست يافتند. عطا ملك
جويني در جواني پس از كسب علم و دانش به خدمت
مغولان درآمد. وي چند سال در خدمت خان بزرگ
منكوقاآن بود و چند بار به همراه ارغون آقا، امير
خراسان، به مغولستان و نواحي دور دست ماوراءالنهر
سفر كرد. عطا ملك ذهني فعال و روحي پرتلاش داشت
و در طول اين سفرهاي منحصر به فرد به اطلاعات
فراواني در خصوص مغولان و نحوه زندگي آنها دست
يافت. وي در زمان لشكركشي هلاكوخان اولين
ايلخان مغول به اردوي خان پيوست و در سفرهاي
جنگي هلاكو بر عليه اسماعيليه و فتح بغداد ملتزم
ركاب بود. وي شرح مشاهدات خود را بويژه در تسخير
قلعه الموت و به قتل رساندن آخرين خليفه عباسي
در بغداد به رشته تحرير درآورده است كه اين
خاطرات بسيار جالب و عبرتآموز است. جويني به
همراه خواجه نصيرالدين طوسي در طول سفر هلاكو از
خراسان تا بغداد تلاش فراواني به خرج داد تا
مغولها ويراني كمتري در شهرها و روستاهاي ايران
به بار آورند و حتي در چند مورد ايلخان را به
تعمير برخي از قنوات و روستاهاي ويران شده
برانگيخت. هلاكو به عطا ملك جويني احترام
ميگذاشت و بنا به خواهش اين دانشمند فرزانه
بسياري از كتب موجود در قلعه افسانهاي الموت و
برخي از آلات و ادوات رصدگيري ستارگان در اختيار
وي قرار گرفتند و عطاملك با تمهيداتي خاص موفق شد
كه از نابودي اين كتب و به آتش كشيده شدن آنها
جلوگيري نمايد. اين اطلاعات ذيقيمت و دست اول در
كتاب بزرگ او توضيح داده شده است. عطاملك پس
از گشوده شدن بغداد و به قتل رسيدن خليفه
عباسي، از سوي هلاكو به امارت بغداد منصوب گشت و
بيست سال در مقام خود باقي ماند. وي حاكمي عادل
و اميري دانشمند و با فرهنگ بود و در دوران حكومت
خود بر عراق عرب و خوزستان، به تجديد خرابيها و
ويرانيهاي بيگانگاناشغالگر پرداخت و با كمك
برادرش شمسالدين صاحب ديوان بر بسياري از
مشكلات اقتصادي واجتماعي مردم محنتزده عهد خود
مرهم نهاد.(1) وي شاهكار بزرگ خود تاريخ جهانگشاي
را كه به تشويق جهانگشايان مغول آغاز كرده بود
در سال 659 ه. ق به پايان رسانيد و در سه مجلد
عظيم تاريخ امپراطوري مغول از نخستين
لشكركشيهاي چنگيزخان تا لشكركشي هلاكوخان به
ايران وبغداد را به تفصيل مورد بحث و بررسي قرار
داد. وي با وجود اينكه به اصرار خانان مغول
نگارش اين كتاب را آغاز نمود ولي در عين حال در
لابه لاي صفحات آن جوانب سياه و تاريك حكومت
خانانمغول نظير ويراني شهرها و نواحي و غارت
بيبند و بار و سياست مالياتي وحشيانه حكام مغول
را توصيف كرده است. عطا ملك و ساير خاندان
جويني، همانند ساير ايرانياني كه خالصانه به
خدمت مغولان درآمدند،سرنوشت دردناكي داشتند.
خواجه شمسالدين محمد جويني كه وزير هلاكو،
اباقاخان و ارغون خان بود، در زمان ارغون مورد
خشم خان قرار گرفت و پس از ضبط كليه اموال بطرز
فجيعي به قتل رسيد.فرزندان شمسالدين نيز در پي
پدر كشته شدند. عطا ملك جويني نيز كمي قبل از به
قتل رسيدن برادرش به سبب توهينهاي وارده دچار
سكته قلبي شد و درگذشت. وي را يكي از بزرگترين
مورخان ايراني دانستهاند كه عموم جنايات وارده
بر ايران را در اثر حمله مغولها به تصوير كشيده
است (هنوز تا رستاخيز اگر توالد و تناسلي باشد،
سكنه مردم بعشر آنچه بوده است نخواهد رسيد وآن
اخبار از آثار اطلال و دمن توان شناخت كه روزگار
عمل خود بر ايوانها چگونه نگاشته است). خاندان
جويني نام و يادي نيك و آثار آباداني از خود بر
جاي گذاشتند و عطا ملك جويني به همراه برادر
خردمندش خواجه شمسالدين نام خود را بر تارك قله
رفيع فرهنگ و ادب ايران زمين بهگونهاي
جاوداني ثبت نمود.
--------------------------------------> 1 -نقل
كردهاند كه وي در طول حكومت بر بغداد، اين شهر
را به اوج آباداني و شكوه رسانيد و ضمن
ترميمكامل خرابيهاي مغولان، بغداد را به بهترين
وجهي آراست.
آثار:
تاريخ جهانگشا
منابع:
1 ـ جويني، عطاملك بن محمد: گزيده تاريخ
جهانگشاي جويني، انتخاب و توضيح جعفر شعار،
تهران،چاپ و نشر بنياد، 1368. 2 ـ ورهرام، غلامرضا:
نظامحكومت ايران در دوران اسلامي، تهران، مؤسسه
مطالعات و تحقيقاتفرهنگي، 1368. 3 ـ اشپولر،
برتولد: تاريخ مغول در ايران، ترجمه محمود
ميرآفتاب، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب،1351. 4
ـ اقبال آشتياني، عباس: تاريخ مغول، تهران،
اميركبير، 1365. 5 ـ پازوكي، رضا: تاريخ ايران از
مغول تا افشاريه، تهران، شركت مطبوعات، 1316.
مطالب
بالا از سایت "شورای گسترش زبان فارسی" به آدرس
www.persian-language.org
نقل شده است
بیدل دهلوی،
میرزا عبدالقادر
میرزا عبدالقادر ، شاعر پارسی گوی هند و نمایندة
برجستة سبک هندی . در 1054 در عظیم آباد هند (امروزه :
پتنه * ) چشم به جهان گشود. نیاکان او از قبیلة اَرلاس
از اقوام مغولی و ترکان جغتایی و ساکن بخارا بودند
(عبدالغنی ، ص 4ـ 5). پدرش ، عبدالخالق ، از صوفیان
قادری بود که در جوانی به سپاهیگری اشتغال داشت ، اما
در همان سنین این شغل را رها کرد و به خدمت عرفا مشغول
شد (همان ، ص 6؛ هادی ، ص 11). او فرزندش را به تبرک و
تیمن به نام شیخ عبدالقادر گیلانی ، پیشوای طریقت
قادری ، عبدالقادر نامید. عبدالقادر در پنج سالگی پدرش
را از دست داد (عبدالغنی ، ص 13) و از آن پس عموی جوان
و فاضل او، میرزا قلندر، سرپرستی وی را به عهده گرفت
(همانجا). عبدالقادر گذشته از زبان مادریش ، بنگالی ،
با ریخته (که بعدها به زبان اردو شهرت یافت )،
سانسکریت و ترکی آشنایی یافت و زبانهای فارسی و عربی
را نیز در مکتب آموخت . در شش سالگی با قرآن آشنا شد و
در کمتر از یک سال آن را ختم کرد (همان ، ص 14؛ خلیلی
، ص 80).
عبدالقادر نخستین سروده هایش را بر عمویش ، که نخستین
مربی و مشوق وی بود، عرضه کرد (عبدالغنی ، ص 19ـ28؛
خلیلی ، ص 18ـ49). او ابتدا «رمزی » تخلص می کرد
(خلیلی ، ص 23) اما سپس با همت جستن از معنویت باطنی
شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی و با استناد به مصراع :
«بیدل از بی نشان چه گوید باز» به بیدل تغییر تخلص داد
(همانجا). ظاهراً بیدل نخستین شعر خود را در ده سالگی
سروده است (بیدل دهلوی ، 1343 ش ، ص 116). او علاوه بر
مصاحبت با شاعران و عالمان ، به مطالعة اشعار
سرایندگان بزرگ زبان پارسی نیز پرداخت و آثارش گواه
آشنایی عمیق وی با سروده های ایشان است . وی نخست به
سبکهای خراسانی و عراقی گرایش داشت ، اما سفر به دهلی
سبب شد تا به سبک هندی روی آورد (عبدالغنی ، ص 48).
دورة نوجوانی شاعر مصادف بود با شایعة بیماری شاه جهان
(حک : 1037ـ1068) و نزاعهای درونی بر سر قدرت که عظیم
آباد را به یکی از کانونهای اصلی شورش تبدیل کرد (همان
، ص 28ـ 33). ظاهراً در همین دوره میرزا قلندر، بیدل
را به دایی او، میرزاظریف ، سپرد. میرزاظریف که مردی
روحانی و محقق بود، در تکوین شخصیت عرفانی و ادبی بیدل
و آشنایی جدی او با فلسفه ، تصوف علمی ، کلام ، فقه ،
حدیث و تفسیر تأثیر بسزا داشت (همان ، ص 36ـ42).
در 1071 بیدل به همراه میرزاظریف به مرکز اُریسه رفت و
در آنجا با شاه قاسم هواللهی که در ادب و حکمت و عرفان
تبحر داشت ، آشنا شد (همان ، ص 38ـ 39؛ خلیلی ، ص
21ـ27). در 1075 به دهلی رفت و در این شهر به خدمت
عارف بزرگ ، شاه کابلی ، رسید (عبدالغنی ، ص 46،53).
دیگر عارف بزرگ این دوره مولانا کمال بهاری قادری بود
که بیدل به او ارادت می ورزید (خلیلی ، ص 18ـ20). شاه
فاضل ، از صوفیان برجستة آن روزگار که در نظم و نثر
چیره دست بود، از دیگر استادان بیدل به شمار می رود
(همان ، ص 33ـ34). بیدل خود در چهارعنصر ، شاه قاسم
هواللهی ، شاه کابلی ، شاه ملوک ، شاه یکه آزاد، شیخ
کمال بهاری و شاه فاضل را پیران معنوی و استادان
روحانی خود می نامد (همان ، ص 18ـ47). بیدل در دهلی
برای گذران زندگی به خدمت سپاه درآمد (عبدالغنی ، ص
65)، اما هنگامی که محمداعظم شاه ، پسر اورنگ زیب ، از
وی خواست تا مدحیه ای در شأن و منزلتش بسراید از خدمت
دولت استعفا، و ترک پایتخت کرد (همان ، ص 66، 69، 73).
او مدتها در اکبرآباد، لاهور و حسن آباد، شاه جهان
آباد و مَتُهرا به سیاحت پرداخت (همان ، ص 80 ـ 85).
خوشگو (دفتر 3، ص 111) بیدل را فردی خوشرو، بلندبالا،
و به لحاظ جسمی بسیار قدرتمند معرفی کرده است . نمونة
خط او نیز در دست است و حکایت از پختگی و ورزیدگی بیدل
در خطاطی دارد. شاهان و بزرگان برای او احترام بسیار
قائل بوده اند (خلیلی ، ص 78ـ79). او از سوی شرح حال
نویسان همروزگارش ستایش شده است . از جمله ، خوشگو
(دفتر 3، ص 115) از علم و عرفان او تمجید کرده است .
بیدل با بسیاری از شاعران و عالمان و عارفان عصر خویش
مراودة مستمر داشت (عبدالغنی ، ص 124ـ162).
بیدل در دورة میانی حیات خویش در 27 جمادی الثانیة
1096 به همراه خانواده اش به دهلی وارد شد و در آنجا
اقامت گزید (همان ، ص 92). وی که با فقر مالی شدید
روبرو بود، از امیران محلی استمداد طلبید. حاکم نواب
شکرالله خان ، خانه ای در اختیار او گذاشت و برای او
مقرری تعیین کرد که تا پایان عمر شاعر، به وی پرداخت
می شد (همان ، ص 93). بیدل تا پایان عمر در همین خانه
زندگی می کرد و چون در 4 صفر 1133 دیده از جهان فرو
بست ، بنابر وصیتش در همین خانه به خاک سپرده شد (همان
، ص 169). آرامگاه بیدل مدتها زیارتگاه دوستدارانش
بود، اما در آشوبهای بعدی و بویژه در لشکرکشیهای نادر
شاه و افغانها به شهر دهلی ، مقبرة او نیز از بین رفت
و اکنون محل آن معلوم نیست . آرامگاهی که در افغانستان
بدو منسوب است ، بی شک جعلی و ساختگی است (همان ، ص
175).
از بیدل فرزندی برجای نماند. وی در چهار عنصر می نویسد
که در آغاز جوانی در طی مکاشفه ای عارفانه از این
موضوع آگاه شده بوده است . در اواخر عمر صاحب فرزندی
شد که بیش از چهار بهار زندگی نکرد و در سوگ او سروده
ای جانگزا دارد (بیدل دهلوی ، 1376 ش ، ج 1، ص
220ـ221؛ خلیلی ، ص 95ـ 96؛ عبدالغنی ، ص 151).
در آثار بیدل تقریباً تأثیر تمامی شاعران برجستة پارسی
سرای را می توان مشاهده کرد. همچنین شعر و نثر پارسی
در شبه قاره ، تاجیکستان و افغانستان تحت تأثیر بیدل
بوده است . نظم ونثر بیدل از طریق شاگردان و مقلدانش ،
بویژه غالبِ دهلوی * ، بر زبان اردو تأثیر گذاشته است
(بوسانی ، ص 24ـ 26؛ حسین ، ص 327ـ340). در افغانستان
و تاجیکستان در سالروز رحلت بیدل مراسم «عُرس بیدل »
برگزار می شد و جلسات «بیدل خوانی » با شرکت بیدل
شناسان و بیدل دوستان تشکیل می گردید. فراوانی نسخه
های آثار بیدل در این کشورها گواهی استقبال عموم مردم
از سروده های وی است (شفیعی کدکنی ، ص 81 ـ111؛
عبدالغنی ، ص 171ـ174؛ حبیب ، ص 295ـ307).
اقبال لاهوری از شیفتگان و ستایندگان بیدل دهلوی است و
گاه مصرع یا بیتی از بیدل را تضمین می کند (ریاض ، ص
122). او، در مقایسة بیدل با غالب دهلوی ، تأکید می
کند که غالب تنها به صورت شعر بیدل توجه کرده و از فهم
معانی شعری او عاجز است . به نظر اقبال ، بیدل پس از
شنکره چاریا، شارح شهیر اوپانیشادها ، دومین متفکر
بزرگ شبه قاره است . اقبال به شاعران همروزگارش توصیه
می کرد که برای تصحیح کلام به سروده های بیدل توجه
کنند و وی را با هانری برگسون ، فیلسوف معاصر فرانسوی
، مقایسه کرده است .
در ایران ، پس از انقلاب اسلامی ، نسلی از شاعران به
بیدل روی کرده و از او اثر پذیرفته اند.
در آثار بیدل مضامین پیچیدة عارفانه و تشبیه ها و
استعاره ها و ترکیبهای زیبا و هنرمندانه بوفور مشاهده
می شود. لطف و ظرافت بیان ، و قدرت تخیل و تمثیلش ـ که
گاه به افراط نیز می گراید ـ در میان شاعران سبک هندی
به او جایگاهی ممتاز می بخشد، بویژه ، استفاده از
نمادهای بسیار ـ که «آینه » از رایجترین آنهاست ـ
آثارش را از فضایی خاص برخوردار می سازد. به دلیل همین
نوآوریهاست که تذکره نویسان عموماً بیدل را موجد سبکی
تازه محسوب می دارند (خلیلی ، ص 63ـ 92).
بیدل دارای اندیشه هایی بلند و ژرف و متعالی است . او
از معدود شاعرانی است که اوج و اعتلایی شگرف را در
بیان شاعرانة افکار فلسفی و تجربه های عرفانی به نمایش
گذاشته است . او را شاعر فیلسوف نامیده اند (شفیعی
کدکنی ، ص 84) و این امر بیش و پیش از هر چیز معلول
نگاه ویژة شاعر به هستی و حیات است . بیدل عارفی معتقد
به وحدت وجود است و در بسیاری از سروده هایش آشکارا به
محیی الدین ابن عربی * ، عارف بزرگ مسلمان ، نزدیک می
شود.
سروده های بیدل رنگ و بویی از شک فلسفی به همراه
ندارد، اما آنچه ممکن است این توهم را ایجاد کند که
شاعر دچار شک فلسفی است ، حیرت عارفانه در سروده های
اوست که در ذات و ماهیت ، با تحیر عقل متفاوت است .
عالم و آدم از دید او مظاهر حق اند و حضرت احدی با حسن
خویش در این آینه ها طلوع و تجلی کرده است . در این
میان ، بیدل به تبعیت از دیگر عرفای بزرگ برای آدمی در
نسبت با حق ارزش فوق العاده ای قائل است
. بیدل به تغزل ، توسعی صوری و معنایی می بخشد.
گسترة مضامین او آشکارا وسیع است و درک زبان وی محتاج
آشنایی با رمزها و استعاره های ویژه ای است که به کار
برده است . در قصاید، بیدل بیشتر به سبک خاقانی شروانی
* نزدیک می شود و تنها به ستایش پیامبر اکرم صلی الله
علیه وآله وسلم و امام علی علیه السلام می پردازد.
سروده هایش در توحید، جهان شناسی و انسان شناسی است .
تفاوت عمدة غزلسرایی وی با دیگر غزلسرایان بزرگ سبک
هندی جنبة توحیدی و عرفانی آثار اوست .
آثار . از بیدل آثار بسیاری به نظم و نثر بر جای مانده
است . این آثار بارها در هندوستان ، پاکستان ، ایران و
تاجیکستان به چاپ رسیده است . کلیات بیدل میان سالهای
1341ـ1344ش در کابل ، در سه جلد شعر به انضمام یک جلد
نثر، به چاپ رسیده است . چاپ جدیدی از آن نیز به
اهتمام اکبر بهداروند و پرویز عباسی داکانی ، در 1376ش
در تهران در سه مجلد منتشر شده است .
نخستین منظومة عرفانی بیدل ، مثنوی محیط اعظم است که
در 1078 به پایان رسید. این منظومه مقدمه ای به نثر
دارد که بیدل در آن به گونه ای استعاری به بسیاری از
شاعران همروزگارش اشاره دارد. محیط اعظم را باید ساقی
نامه ای عرفانی قلمداد کرد. این منظومه شامل هشت «دور»
است که تکوین عالم وجود را شرح می دهد. در این منظومه
بیدل آشکارا تحت تأثیر فصوص الحکم * ابن عربی است .
بیدل هستی را میخانه ای می داند که ساقی آن حق است و
مست ازل و ابدش ، آدمی . این مستی ، مستی عشق و آگاهی
است ، و نشان از رابطة سرمدی خداوند و انسان دارد.
محیط اعظم چندین بار از جمله در 1370ش در تهران به چاپ
رسیده است .
یکی از منظومه های عرفانی بیدل ، مثنوی بلند طلسم حیرت
است که در 1080 به نظم کشیده شده است . این منظومه را
بیشتر باید گشت و گذاری باطنی و عرفانی در درون آدمی
تلقی کرد. انسان شناسی بیدل بویژه در این اثر نمود
ویژه ای دارد. او پس از بحثهای مقدماتی هستی شناختی و
جهان شناختی به انسان روی می کند. در این سفرنامة
روحانی ، بیدل سیری در کالبد بشری دارد.
طور معرفت ، مثنوی بلند دیگری است که بیدل در 1099 در
نواحی مرکزی هند سروده است . گفته می شود که بیدل در
سفر به کوه بیرات همراه نواب شکرالله خان ، این مثنوی
را در دو روز سروده است . در این مثنوی بیدل به شکلی
رمزی ـ مثالی در طبیعتی که به نحو ماوراء طبیعی تصویر
و تفسیر می گردد، حقیقت ظاهر در مظاهر را مشاهده می
کند. مشاهدة طبیعت به فکر عرفانی بیدل فرصت پرواز به
لامکان را عطا می کند. بیدل در پایان مثنوی به اندیشة
ترک اختیار و ترغیب خاموشی می رسد، و باز هم سیر آفاقی
، او را به سیر انفسی رهنمون می گردد که در تمامی
سروده های بیدل اندیشه ای محوری و اساسی است .
مهمترین منظومة بیدل ، مثنوی عرفان اوست . این منظومه
در 1124 سروده شده است . منظومة عرفان با تبیین رابطة
خداوند و انسان ، بر مبنای عشق ، آغاز می شود. بیدل
چنانکه رسم عرفاست مطالب خویش را با داستان پردازیهای
خاص همراه می کند و به مراتب وجود بر مبنای نگرش
عارفان می پردازد و هر فصل را به مناسبت «طور»، «نقش »
یا «جهد» می نامد. بیدل در این اثر به داستانهای
هندوان نیز اشاره می کند، و برخی از مسائل داستان
نویسی معاصر مثل سیالیت ذهن و زمان نیز در آثار او
دیده می شود. به طور کلی اندیشه های بیشتر عرفای بزرگ
را در این مثنوی می توان مشاهده کرد، اما بی شک تأثیر
آرا و آموزه های محیی الدین ابن عربی ، بویژه نظریات
وحدت وجودی او، بیش از دیگران است .
از بیدل آثاری به نثر نیز باقی مانده است . مهمترین
آنها چهار عنصر است که زندگینامة بیدل به قلم خود اوست
. بیدل این اثر را از 1091 تا 1106 نگاشته است . وی
نثر خویش را با شعر ممزوج کرده و جای جای به غزلها،
رباعیها، مثنویها و قطعه هایش استناد جسته است . چهار
عنصر ، چنانکه از نام آن پیداست ، اشاره به آب و باد و
خاک و آتش دارد. بیدل آدمی را برآیند این چهار عنصر
برمی شمارد و لذا زندگینامه نویسی دربارة بشر را شرح
چهار عنصر می داند. بیدل به مناسبت در زندگینامه اش به
بحثهای خود با علما و دانشمندان مسلمان و غیرمسلمان
اشاره می کند که به لحاظ شناخت اندیشه ها در هند مهم
است . تجربه های خاص عرفانی او و استادانش نیز در کتاب
نقل می شود. نثر خاص بیدل در این کتاب رنگ و بوی
شاعرانه دارد و قدری متکلفانه به نظر می رسد.
نکات ، اثر منثور دیگر بیدل ، در واقع بیانیة اعتقادی
اوست که نظریات و آموزه های اساسی و اصلی عرفان بیدل
را شامل می شود. نکات ، همچون چهار عنصر ، با سروده
های بیدل آمیخته است ، اما نثر روان تری دارد. این اثر
بهترین متن برای فهم آرای فلسفی و عرفانی بیدل است .
از بیدل نامه هایی نیز باقی مانده که به رقعات مشهور
است . این نامه ها خطاب به دوستان و برخی امیران محلی
نوشته شده است . در این نامه ها نیز غلبة جنبه های
عرفانی ، اخلاقی و مذهبی کاملاً آشکار است . مجموعة
مثنویها و آثار منثور بیدل در کلیات او در 1299 در
بمبئی به چاپ رسیده است .
منابع :
محمداقبال لاهوری ، مطالعة بیدل : فکر برگسان کی روشنی
مین ، چاپ تحسین فراقی ، لاهور 1995؛ آلساندرو بوسانی
، «سبک شعر بیدل و غالب دهلوی »، ترجمة ضیاءالدین
ترابی ، کیهان فرهنگی ، سال 10، ش 4 (تیر 1372)؛
عبدالقادربن عبدالخالق بیدل دهلوی ، چهار عنصر ، کابل
1343 ش ؛ همو، کلیات بیدل ، چاپ اکبر بهداروند و پرویز
عباسی داکانی ، تهران 1376 ش ؛ اسدالله حبیب ، «بیدل
شناسی در شوروی »، در سی مقاله ، کابل 1345 ش ؛ رضوان
حسین ، «مرزاغالب و مکتب بیدل »، در سی مقاله ، کابل
1345 ش ؛ خلیل الله خلیلی ، فیض قدس ، ] کابل [ 1334 ش
؛ بندربن داس خوشگو، سفینة خوشگو ، دفتر 3: تذکرة
شعرای فارسی ، چاپ سیدشاه محمد عطاءالرحمان عطا کاکوی
، پتنه 1378/ 1959؛ محمدریاض ، اقبال لاهوری و دیگر
شعرای پارسی گوی ، کابل 1345 ش ؛ محمدرضا شفیعی کدکنی
، شاعر آینه ها: بررسی سبک هندی و شعر بیدل ، تهران
1371 ش ؛ عبدالغنی ، زندگی و آثار عبدالقادر بیدل ،
ترجمة محمدمهدی آصف ، کابل 1341 ش ؛ نبی هادی ،
عبدالقادر بیدل دهلوی ، ترجمة توفیق سبحانی ، تهران
1376 ش .
/ پرویز عباسی داکانی /
مطالب
بالا از وبلاگ "پاو" به آدرس
http://pavcity.persianblog.ir
نقل شده است
