تاریخ جغتای نشان می دهد که این شهر بیش از 150سال سابقه مرکزیت و حاکم نشینی داشته و به عنوان مرکز حکومت و ولایات ثلاث(جغتای، بام و صفی آباد و میان آباد ) نقش عمده ای از نظر سیاسی و اجتماعی در منطقه داشته و همچنین نماینده ای در مجلس شورای ملی آن زمان داشته است.

بخش‌ جغتای‌ در 1316 ش‌، طبق‌ قانون‌ تقسیمات‌ كشوری‌، در شهرستان‌ سبزوار استان‌ نهم‌ (خراسان‌) تشكیل‌ شد. این‌ بخش‌ در 1329 ش‌، یكی‌ از بخشهای‌ پنج‌گانه شهرستان‌ سبزوار، دارای‌ 97 آبادی‌ بزرگ‌ و كوچك‌، به‌ مركزیت‌ دهستان‌ كهنه‌ واقع‌ در جنوب‌ كوه‌ جغتای‌، ذكر شده‌ است‌ و قلمرو آن کل دشت جوین از ایستگاه بیهق در شرق تا حوالی روستای امیرآباد جاجرم در غرب و بام و صفی آباد و اسفراین در شمال بوده است.

آثار تاریخی موجود در منطقه و شهر دلالت بر قدمت چند هزارساله جغتای دارد آنچه مسلم است محدوده سیاسی جغتای در گذشته بسیار وسیع تر از زمان حال بوده است. لازم به ذکر است طی 2 مرحله در سال 1339 و 1348 شهرداری جغتای تصویب ولی به علت نامعلومی هربار از فعالیت بازمانده و تحقق نیافته است و سرانجام در سال 1363 به عنوان نقطه شهری شناخته شده و شهرداری از همان تاریخ فعالیت خودرا شروع نموده است. همین طور در مورد تاسیس فرمانداری جغتای (ارتقا بخش به شهرستان) و تصویب آن با مراجعه به جراید در سال 1336 و اعلام طرح جدید تقسیمات سیاسی کشور در آن سال کاملا مشخص می شودکه در روزنامه کیهان سال شانزدهم شماره 4350 مورخه دوم دی ماه سال 1336جغتای جزو شهرستان های درجه سوم در ردیف شهرستان های جام، فردوس و گناباد مطرح ولی هیچگاه آرزوی مردم در شکل گیری فرمانداري در جغتای محقق نمی شود.

سیر تحول تقسیمات کشوری جغتای

زمانی از نظر تقسیمات سیاسی جزو قلمرو نیشابور بوده . زمانی در محدوده بجنورد ( در خرداد 1339 بخش‌ جغتای‌ جزو شهرستان‌ جدیدالتأسیس‌ اسفراین‌ بوده ) و جزو نقاط آباد و مشهور آن محسوب می شده است بعد از اینکه سبزوار شهرت تجاری، ارتباطی پیدا می کندجغتای در محدوده سیاسی سبزوار قرار می گیرد (در آذر 1339، بخش‌ جغتای‌ از اسفراین‌ جدا و تابع‌ شهرستان‌ سبزوار شد ( دایرة المعارف‌ فارسی‌ ، ج‌ 1، ص‌ 137).

طبق‌ نشریه دفتر تقسیمات‌ كشوری‌ 1355 ش‌، بخش‌ جغتای‌ با دهستانهای‌ تابعه حكم‌آباد، جغتای‌، پیراكوه‌، بالاجوین‌، میان‌جوین‌ و پایین‌جوین‌ در شهرستان‌ سبزوار قرار گرفت‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور، ص‌ 5). در 1366 ش‌، بخش‌ جغتای‌ همچنان‌ در شهرستان‌ سبزوار ذكر شده‌ و دهستان‌ بالاجوین‌ (به‌ مركزیت‌ آبادی‌ نقاب‌) جزو آن‌ شمرده‌ شده‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ برنامه‌ریزی‌ و خدمات‌ مدیریت‌، ص‌ 21). در 1373 ش‌، دهستانهای‌ پایین‌جوین‌ و میان‌جوین‌ همچنان‌ در بخش‌ جغتای‌ قرار داشته‌، اما از دهستان‌ بالاجوین‌ ذكری‌ به‌میان‌ نیامده‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌، 1373 ش‌، ص‌10). طبق‌ نشریه دفتر تقسیمات‌ كشوری‌ 1383 ش‌، بخش‌ جغتای‌ (به‌ مركزیت‌ شهر جغتای‌) با دهستانهای‌ پایین‌جوین‌ (به‌ مركزیت‌ فراشیان‌)، جغتای‌ (به‌ مركزیت‌ ابوچناری‌)، میان‌جوین‌ (به‌ مركزیت‌ ریواده‌)، و دستوران‌ (به‌ مركزیت‌ دستوران‌) تشكیل‌ شد (همو، 1383 ش‌، ذیل‌ «خراسان‌ رضوی‌»).

در سرشماری‌ 1375 ش‌، جمعیت‌ بخش‌ 025 ، 38 تن‌ بوده‌ است‌.

این‌ شهر قلعه‌ای‌ قدیمی‌ دارد كه‌ مركزی‌ اداری‌ بخش‌ بوده‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، ج‌ 3، ص‌ 149).

جغتای در گذشته به قلعه قارزی معروف بوده‌است. این قلعه در دو کیلومتری مرکز شهر کنونی قرار داشته‌ است. در گذشته قلعه دارای دو دروازه بوده و ۱۲ برج در اطراف آن قرار داشته‌است.

در زمان مغولان این منطقه به دست خان‌ها اداره می‌شده‌ است و تمام اسفراین و حکم‌آباد تحت سلطه خان «جغتای» بوده‌است. بنا به قول مستوفی در نزهة القلوب (۷۴۰ هـ. ق)

جمعیت‌ شهر در دوره ناصرالدین‌شاه‌ (1264ـ 1313) حدود سیصد خانوار بود، زردآلو و گوجه‌ و شفتالو و ابریشم‌ خوب‌ در آن‌ به‌ عمل‌ می‌آمد، در آنجا تسبیح‌ ساخته‌ می‌شد (اعتمادالسلطنه‌، ج‌ 4، ص‌ 2296ـ2297).

شهر جغتای‌ زیارتگاهی‌ به‌نام‌ سیدمحمد دارد ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 31، ص‌ 42).

منابع‌:

اسكندرمنشی‌؛ اعتمادالسلطنه‌؛ ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ 1316، تهران‌: روزنامه رسمی‌ كشور شاهنشاهی‌ ایران‌، [ بی‌تا. ]؛ ایران‌. وزارت‌ كشور، تقسیمات‌ كشور شاهنشاهی‌ ایران‌، تهران‌ 1355 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، كتاب‌ جغرافیا و اسامی‌ دهات‌ كشور، ج‌ 3، تهران‌ 1331 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ برنامه‌ریزی‌ و خدمات‌ مدیریت‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، اجرای‌ قانون‌ تعاریف‌ و ضوابط‌ تقسیمات‌ كشوری‌ ، تهران‌ 1366 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، سازمان‌ تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، تهران‌ 1373 ش‌؛ همو، نشریه اسامی‌ عناصر و واحدهای‌ تقسیماتی‌ ( به‌ همراه‌ مراكز )، تهران‌ 1383 ش‌؛ عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1368ـ 1379 ش‌؛ دایرة المعارف‌ فارسی‌ ، به‌ سرپرستی‌ غلامحسین‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374 ش‌؛ رزم‌آرا؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ كشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران، ج‌ 31: سبزوار ، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌، 1368 ش‌؛ مسعود كیهان‌، جغرافیای‌ مفصّل‌ ایران‌ ، تهران‌ 1310ـ1311 ش‌؛ مركز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ و نفوس‌ و مسكن‌ 1375: شناسنامه آبادیهای‌ كشور، استان‌ خراسان‌، شهرستان‌ بجنورد ، تهران‌ 1376 ش‌؛ همو، سرشماری‌ عمومی‌ و نفوس‌ و مسكن‌ 1375: شناسنامه بخشهای‌ كشور، كل‌ كشور ، تهران‌ 1378 ش‌؛ همو، سرشماری‌ عمومی‌ و نفوس‌ و مسكن‌ 1375: نتایج‌ تفصیلی‌ كل‌ كشور ، تهران‌ 1376 ش‌؛ چارلز متكاف‌ مك‌ گرگور، شرح‌ سفری‌ به‌ ایالت‌ خراسان‌ و شمال‌غربی‌ افغانستان‌ در 1875 ، ج‌ 2، ترجمه اسداللّه‌ توكلی‌ طبسی‌، مشهد 1368 ش‌؛ میرخواند؛ نقشه تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، مقیاس‌ 000 ، 500 ، 1:2، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، 1379 ش‌؛ نقشه‌ راههای‌ ایران‌ ، مقیاس‌ 000 ، 500 ، 1:2، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، 1377 ش‌.

به نقل از :

دانشنامه جهان اسلام

پرتال فرمانداری جغتای

پرتال اداره ثبت احوال جغتای