جُغَتای‌ (جَغَتای‌) ، شهرستانی در استان‌ خراسان‌ رضوی‌.

1) شهرستان‌ جغتای‌. در شمال‌ غربی‌ شهرستان‌ سبزوار، در قسمت‌ غربی‌ ناحیه تاریخی‌ جوین‌*، واقع‌ است‌. از شمال‌شرقی‌ به‌ بخش‌ مركزی‌ شهرستان‌ اسفراین‌ در استان‌ خراسان‌ شمالی‌، از شمال‌غربی‌ به‌ بخشهای‌ جلگه‌ سَنْخو'است‌ و مركزی‌ شهرستان‌ جاجرم‌ در استان‌ خراسان‌ شمالی‌، از مغرب‌ به‌ بخش‌ میامی‌ شهرستان‌ شاهرود در استان‌ سمنان‌، از جنوب‌ به‌ بخش‌ داورزن‌، و از مشرق‌ به‌ شهر نقاب محدود می‌شود و مشتمل‌ است‌ بر چهار دهستان‌ پایین‌جوین‌ (به‌ مركزیت‌ فراشیان‌)، مرکزی‌ (به‌ مركزیت‌ ابوچناری‌)، میان‌جوین‌ (به‌ مركزیت‌ ریواده‌) و دَسْتُوران‌ (به‌ مركزیت‌ دستوران‌)، و شهر جغتای‌ (مركز شهرستان‌ جغتای‌).

رشته‌كوه‌ جُغَتای‌، به‌طول‌ حدود 110 كیلومتر، در جنوب‌ شهرستان‌ امتداد دارد و بلندترین‌ قله آن‌ (924 ، 2 متر) با نام‌ گَر در 72 كیلومتری‌ شمال‌غربی‌ سبزوار واقع‌ است‌ (جعفری‌، ج‌ 1، ص‌ 176؛ نیز رجوع کنید به مك‌گرگور ، ج‌ 2، ص‌120، 140).

رود جوین‌ (یا كال‌شور جوین‌) ــ كه‌ با نام‌ سرولایت‌ از شهرستان‌ نیشابور سرچشمه‌ می‌گیرد با جهت‌ شرقی‌ ـ غربی‌ در شهرستان جغتای‌ جریان‌ دارد. آب‌ و هوای‌ جغتای‌، معتدل‌ خشك‌ است‌. آب‌ مصرفی‌ ساكنان‌ ‌ از چاههای‌ عمیق‌ و كاریز و چشمه‌ تأمین‌ می‌شود. این‌ شهرستان‌، از گیاهان: خاكشیر، بارهنگ‌، دِرْمَنه‌، ریواس‌، روناس‌ و رستنیهایی‌ برای‌ چرای‌ دام‌ دارد. گندم‌، جو، پنبه‌، زیره‌، تخمه هندوانه‌، زردآلو، انگور، هلو و آلوی‌ آن‌ به‌طور انبوه‌ تولید و صادر می‌شود. از درختان:  سرو كوهی‌، تاغ‌، سنجد، گیلاس‌، گلابی‌، سیب‌ و توت‌ در آن‌ به‌ عمل‌ می‌آید. از حیوانات: آهو، بزكوهی‌، میش‌، روباه‌، خرگوش‌، گرگ‌ و پلنگ‌ در آن‌ یافت‌ می‌شود و از پرندگان‌ كبك‌ و تیهو دارد. این‌ بخش‌ دارای‌ دامداری‌ و چراگاههای‌ طبیعی‌ در كوه‌ جغتای‌، با نامهای‌ گاودان‌، ششو، سرنقش‌ آب‌ و قره‌ حنا، است‌. از صنایع‌ دستی‌، كرباس‌بافی‌ و فرش‌بافی‌ با طرحهای‌ سبزواری‌، بلوچی‌، كاشی‌، تخت‌جمشیدی‌، تنگی‌، جقه‌ای‌، گلریز و گلدانی‌ در آنجا رایج‌ است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 31، ص‌40ـ43،50، 56، 76، 82، 85، 157، 180).

راه‌ شاهرود ـ سبزوار از جنوب‌ این‌ شهرستان می‌گذرد و راه‌ سبزوار ـ بجنورد در مشرق‌ آن‌ امتداد دارد. راه‌آهن‌ تهران‌ ـ مشهد در جانب‌ شمالی‌ آن‌ ایستگاه‌ دارد. مسعود كیهان‌ در 1310 ش‌، آبادی‌ جغتای‌ را مركز بلوك‌ جوین‌ در ولایت‌ سبزوار ذكر كرده‌ است‌ (ج‌ 2، ص‌ 194ـ 195).

بخش‌ جغتای‌ در 1316 ش‌، طبق‌ قانون‌ تقسیمات‌ كشوری‌، در شهرستان‌ سبزوار استان‌ نهم‌ (خراسان‌) تشكیل‌ شد. این‌ بخش‌ در 1329 ش‌، یكی‌ از بخشهای‌ پنج‌گانه شهرستان‌ سبزوار، دارای‌ 97 آبادی‌ بزرگ‌ و كوچك‌، به‌ مركزیت‌ دهستان‌ كهنه‌ واقع‌ در جنوب‌ كوه‌ جغتای‌، ذكر شده‌ است‌. این‌ شهرستان‌ از شمال‌ به‌ اسفراین‌، از مشرق‌ به‌ دهستان‌ طبس‌ و حكم‌آبادِ از شهرستان‌ نیشابور، از جنوب‌ به‌ كوه‌ جغتای‌ ـ میسور ـ اندقان‌ و از مغرب‌ به‌ شهرستان‌ جاجرم‌ و بخش‌ عباس‌ از شهرستان‌ شاهرود محدود می‌شد (رزم‌آرا، ج‌ 9، ص‌ 98). در خرداد 1339 بخش‌ جغتای‌ جزو شهرستان‌ جدیدالتأسیس‌ اسفراین‌ گردید. در آذر 1339، بخش‌ جغتای‌ از اسفراین‌ جدا و تابع‌ شهرستان‌ سبزوار شد ( دایرة المعارف‌ فارسی‌ ، ج‌ 1، ص‌ 137). طبق‌ نشریه دفتر تقسیمات‌ كشوری‌ 1355 ش‌، بخش‌ جغتای‌ با دهستانهای‌ تابعه حكم‌آباد، جغتای‌، پیراكوه‌، بالاجوین‌، میان‌جوین‌ و پایین‌جوین‌ در شهرستان‌ سبزوار قرار گرفت‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور، ص‌ 5). در 1366 ش‌، بخش‌ جغتای‌ همچنان‌ در شهرستان‌ سبزوار ذكر شده‌ و دهستان‌ بالاجوین‌ (به‌ مركزیت‌ آبادی‌ نقاب‌) جزو آن‌ شمرده‌ شده‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ برنامه‌ریزی‌ و خدمات‌ مدیریت‌، ص‌ 21). در 1373 ش‌، دهستانهای‌ پایین‌جوین‌ و میان‌جوین‌ همچنان‌ در بخش‌ جغتای‌ قرار داشته‌، اما از دهستان‌ بالاجوین‌ ذكری‌ به‌میان‌ نیامده‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌، 1373 ش‌، ص‌10). طبق‌ نشریه دفتر تقسیمات‌ كشوری‌ 1383 ش‌، بخش‌ جغتای‌ (به‌ مركزیت‌ شهر جغتای‌) با دهستانهای‌ پایین‌جوین‌ (به‌ مركزیت‌ فراشیان‌)، جغتای‌ (به‌ مركزیت‌ ابوچناری‌)، میان‌جوین‌ (به‌ مركزیت‌ ریواده‌)، و دستوران‌ (به‌ مركزیت‌ دستوران‌) تشكیل‌ شد (همو، 1383 ش‌، ذیل‌ «خراسان‌ رضوی‌»).

در سرشماری‌ 1375 ش‌، جمعیت‌ بخش‌ 025 ، 38 تن‌ بوده‌ است‌.

2) شهر جغتای‌ ، مركز شهرستان‌ جغتای‌، در ارتفاع‌ حدود 400 ، 1 متری‌، در دامنه شمال‌غربی‌ رشته‌كوه‌ جغتای‌، در حدود 85 كیلومتری‌ شمال‌غربی‌ شهر سبزوار قرار دارد. كوه‌ دروازه‌ در حدود ده‌ كیلومتری‌ جنوب‌ آن‌ واقع‌ است‌.

دمای‌ جغتای‌ در تابستانها گاهی‌ به‌ ْ38 و در زمستانها گاهی‌ به‌ ْ10- می‌رسد. میانگین‌ بارش‌ سالانه آن‌ حدود سیزده‌ میلیمتر است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، ج‌ 31، ص‌ 41). در سرشماری‌ 1375 ش‌، جمعیت‌ آن‌ 731 ، 5 تن‌ بوده‌ است‌.

این‌ شهر قلعه‌ای‌ قدیمی‌ دارد كه‌ مركزی‌ اداری‌ بخش‌ بوده‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، ج‌ 3، ص‌ 149). جمعیت‌ شهر در دوره ناصرالدین‌شاه‌ (1264ـ 1313) حدود سیصد خانوار بود، زردآلو و گوجه‌ و شفتالو و ابریشم‌ خوب‌ در آن‌ به‌ عمل‌ می‌آمد، در آنجا تسبیح‌ ساخته‌ می‌شد (اعتمادالسلطنه‌، ج‌ 4، ص‌ 2296ـ2297). شهر جغتای‌ زیارتگاهی‌ به‌نام‌ سیدمحمد دارد ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ 31، ص‌ 42).

به‌ نوشته اعتمادالسلطنه‌ (متوفی‌ 1313؛ ج‌ 4، ص‌ 2296)، «عوام‌ گویند این‌ قریه‌ را جغتای‌خان‌بن‌ چنگیزخان‌ بنا كرده‌ كه‌ صحتی‌ ندارد.» در كتابهای‌ پیش‌ از دوره صفویه‌، مانند آثار حمداللّه‌ مستوفی‌ و حافظ‌ ابرو، نام‌ جغتای‌ دیده‌ نشده‌ است‌. اسكندربیگ‌ منشی‌ در ذكر اسامی‌ ارباب‌ مناصب‌ سال‌ 1031، یعنی‌ سی‌وششمین‌ سال‌ سلطنت‌ شاه‌عباس‌ اول‌ صفوی‌، جغتای‌ را جزو طوایف‌ برشمرده‌ و از احمد سلطان‌ مُچْكی‌، از امرای‌ تركمان‌ این‌ طایفه‌ كه‌ حاكم‌ ترشیز (كاشمر كنونی‌) خراسان‌ بوده‌، نام‌ برده‌ است‌ (ج‌ 2، ص‌ 1087). ظاهراً نام‌ آبادی‌ از نام‌ همین‌ طایفه جغتای‌ گرفته‌ شده‌ است‌. احتمالاً قلعه جغتای‌ را نیز او بر پا كرده‌ است‌. نام‌ قلعه جغتای‌ نخستین‌ بار در كتاب‌ میرخواند (ج‌ 10، ص‌ 378) دیده‌ شده‌ است‌.

منابع‌: اسكندرمنشی‌؛ اعتمادالسلطنه‌؛ ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ 1316، تهران‌: روزنامه رسمی‌ كشور شاهنشاهی‌ ایران‌، [ بی‌تا. ]؛ ایران‌. وزارت‌ كشور، تقسیمات‌ كشور شاهنشاهی‌ ایران‌، تهران‌ 1355 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، كتاب‌ جغرافیا و اسامی‌ دهات‌ كشور، ج‌ 3، تهران‌ 1331 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ برنامه‌ریزی‌ و خدمات‌ مدیریت‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، اجرای‌ قانون‌ تعاریف‌ و ضوابط‌ تقسیمات‌ كشوری‌ ، تهران‌ 1366 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، سازمان‌ تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، تهران‌ 1373 ش‌؛ همو، نشریه اسامی‌ عناصر و واحدهای‌ تقسیماتی‌ ( به‌ همراه‌ مراكز )، تهران‌ 1383 ش‌؛ عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1368ـ 1379 ش‌؛ دایرة المعارف‌ فارسی‌ ، به‌ سرپرستی‌ غلامحسین‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374 ش‌؛ رزم‌آرا؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ كشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران، ج‌ 31: سبزوار ، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌، 1368 ش‌؛ مسعود كیهان‌، جغرافیای‌ مفصّل‌ ایران‌ ، تهران‌ 1310ـ1311 ش‌؛ مركز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ و نفوس‌ و مسكن‌ 1375: شناسنامه آبادیهای‌ كشور، استان‌ خراسان‌، شهرستان‌ بجنورد ، تهران‌ 1376 ش‌؛ همو، سرشماری‌ عمومی‌ و نفوس‌ و مسكن‌ 1375: شناسنامه بخشهای‌ كشور، كل‌ كشور ، تهران‌ 1378 ش‌؛ همو، سرشماری‌ عمومی‌ و نفوس‌ و مسكن‌ 1375: نتایج‌ تفصیلی‌ كل‌ كشور ، تهران‌ 1376 ش‌؛ چارلز متكاف‌ مك‌ گرگور، شرح‌ سفری‌ به‌ ایالت‌ خراسان‌ و شمال‌غربی‌ افغانستان‌ در 1875 ، ج‌ 2، ترجمه اسداللّه‌ توكلی‌ طبسی‌، مشهد 1368 ش‌؛ میرخواند؛ نقشه تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، مقیاس‌ 000 ، 500 ، 1:2، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، 1379 ش‌؛ نقشه‌ راههای‌ ایران‌ ، مقیاس‌ 000 ، 500 ، 1:2، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، 1377 ش‌.

(به نقل از دانشنامه جهان اسلام)