جغتای از دو کلمه جغ در زبان ترکی به معنی درخت آبنوس و آتای به معنی پرتاب کردن تشکیل شده است. بنا به قول مستوفی در نزهه القلوب (740هجری قمری) نام قدیم جغتای که در 2کیلومتری جنوب شهر واقع است کارزی بوده است که در اثر کثر استعمال و تغییر و تحول واژگان به قارزی تبدیل شده است و اکنون نیز آثار آن وجود دارد . در زمان حمله مغول به این شهر به علت اینکه این شهر بر بالای تپه ( هم اکنون بقایای آن باقی است) قرار داشته‌است مردم برای دفاع از خود چوب درخت آبنوس که در منطقه به فور یافت میشده‌است و بسیار محکم بوده به طرف دشمن پرتاب می‌کرده‌اند. که به علت این ترفند جنگی مغولان این شهر را جغ آتای در زبان خود می‌گفتند یعنی پرتاب کننده چوب درخت آبنوس .به علت این شباهت اسمی با اسم پسر چنگیز به اشتباه گفته می‌شود که نام این شهر برگرفته از پر چنگیز است. در صورتی که این شهر پس از سقوط همانند بسیاری از شهرهای ایران بدست مغولان ویران شد و جابجایی جغرافیایی شهر موید این نکته‌است.

اسم شهر در بیان مردم " جغاتی " -- به ضم ج و کسر ت -- می باشد به طوری که در شناسنامه برخی از ساکنان؛ نام خانوادگی با عنوان " جغاته " درج گردیده است.

لازم به ذكر است كه مردمان كهن سن جغتاي، شهر جغتاي را به صورت ( جُغاتِي/joghatey/ ) تلفظ مكنند كه به نام گذاري بالا صحه مي بخشد

اما چه عاملی باعث شده که نام شهرستان جغتای را به اسم " جغتای " پسر چنگیز نسبت دهند؟

شاید کوتاهی خودمان در روشن سازی افکار عمومی و بیان حقایق و وقایع تاریخی.

به‌ نوشته اعتمادالسلطنه‌ (متوفی‌ 1313؛ ج‌ 4، ص‌ 2296)، «عوام‌ گویند این‌ قریه‌ را جغتای‌خان‌بن‌ چنگیزخان‌ بنا كرده‌ كه‌ صحتی‌ ندارد.» در كتابهای‌ پیش‌ از دوره صفویه‌، مانند آثار حمداللّه‌ مستوفی‌ و حافظ‌ ابرو، نام‌ جغتای‌ دیده‌ نشده‌ است‌. اسكندربیگ‌ منشی‌ در ذكر اسامی‌ ارباب‌ مناصب‌ سال‌ 1031، یعنی‌ سی‌وششمین‌ سال‌ سلطنت‌ شاه‌عباس‌ اول‌ صفوی‌، جغتای‌ را جزو طوایف‌ برشمرده‌ و از احمد سلطان‌ مُچْكی‌، از امرای‌ تركمان‌ این‌ طایفه‌ كه‌ حاكم‌ ترشیز (كاشمر كنونی‌) خراسان‌ بوده‌، نام‌ برده‌ است‌ (ج‌ 2، ص‌ 1087). ظاهراً نام‌ آبادی‌ از نام‌ همین‌ طایفه جغتای‌ گرفته‌ شده‌ است‌. احتمالاً قلعه جغتای‌ را نیز او بر پا كرده‌ است‌. نام‌ قلعه جغتای‌ نخستین‌ بار در كتاب‌ میرخواند (ج‌ 10، ص‌ 378) دیده‌ شده‌ است‌.

منابع‌:

اسكندرمنشی‌؛ اعتمادالسلطنه‌؛ ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ 1316، تهران‌: روزنامه رسمی‌ كشور شاهنشاهی‌ ایران‌، [ بی‌تا. ]؛ ایران‌. وزارت‌ كشور، تقسیمات‌ كشور شاهنشاهی‌ ایران‌، تهران‌ 1355 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، كتاب‌ جغرافیا و اسامی‌ دهات‌ كشور، ج‌ 3، تهران‌ 1331 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ برنامه‌ریزی‌ و خدمات‌ مدیریت‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، اجرای‌ قانون‌ تعاریف‌ و ضوابط‌ تقسیمات‌ كشوری‌ ، تهران‌ 1366 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، سازمان‌ تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، تهران‌ 1373 ش‌؛ همو، نشریه اسامی‌ عناصر و واحدهای‌ تقسیماتی‌ ( به‌ همراه‌ مراكز )، تهران‌ 1383 ش‌؛ عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1368ـ 1379 ش‌؛ دایرة المعارف‌ فارسی‌ ، به‌ سرپرستی‌ غلامحسین‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374 ش‌؛ رزم‌آرا؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ كشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران، ج‌ 31: سبزوار ، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌، 1368 ش‌؛ مسعود كیهان‌، جغرافیای‌ مفصّل‌ ایران‌ ، تهران‌ 1310ـ1311 ش‌؛ مركز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ و نفوس‌ و مسكن‌ 1375: شناسنامه آبادیهای‌ كشور، استان‌ خراسان‌، شهرستان‌ بجنورد ، تهران‌ 1376 ش‌؛ همو، سرشماری‌ عمومی‌ و نفوس‌ و مسكن‌ 1375: شناسنامه بخشهای‌ كشور، كل‌ كشور ، تهران‌ 1378 ش‌؛ همو، سرشماری‌ عمومی‌ و نفوس‌ و مسكن‌ 1375: نتایج‌ تفصیلی‌ كل‌ كشور ، تهران‌ 1376 ش‌؛ چارلز متكاف‌ مك‌ گرگور، شرح‌ سفری‌ به‌ ایالت‌ خراسان‌ و شمال‌غربی‌ افغانستان‌ در 1875 ، ج‌ 2، ترجمه اسداللّه‌ توكلی‌ طبسی‌، مشهد 1368 ش‌؛ میرخواند؛ نقشه تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، مقیاس‌ 000 ، 500 ، 1:2، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، 1379 ش‌؛ نقشه‌ راههای‌ ایران‌ ، مقیاس‌ 000 ، 500 ، 1:2، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، 1377 ش‌.

به نقل از : 

دانشنامه جهان اسلام

پرتال فرمانداری جغتای

پرتال اداره ثبت احوال جغتای